Đang trong cơn thất chí, Diệm được những trí thức yêu nước quáng gà tìm đến và khoác cho ông ta cái áo chí sỹ yêu nước, chống Pháp. Ngay như Đỗ Mậu, một đồng chí cách mạng của ông ta trong giai đoạn này cũng thừa nhận trong hồi ký rằng, ông ta chẳng hoạt động gì ngoài chuyện bình luận “mâm trà chính sự” với những chí sỹ tìm đến. Nói chính xác là, ông ta chỉ chửi mắng Pháp bằng nước bọt cho thoả hờn giận.

Tư liệu mới: Vì sao Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu phải chết? (Kỳ I)  

Ngô Đình Diệm (phải), Ngô Đình Nhu

Năm 1931, Phát xít Nhật bắt đầu đưa thế lực chính trị lẫn quân sự vào lục địa Á Châu. Đến tháng 7 năm 1937, sau khi hoàn tất các chiến dịch tình báo và tuyên truyền thuyết Đại Đông Á, các đạo quân của Nhật tấn công và chiếm đóng một số vùng ven biển Trung Hoa. Năm 1940 Nhật tiến quân trú đóng ở Đông Dương. Phát xít Đức quốc xã và Ý là đồng minh của Nhật (phe trục) cũng đang làm chủ tình hình Tây và Nam Châu Âu.

Trước sự hùng hổ của Nhật, các thế lực Công giáo tại Châu Á ngấm ngầm bắt tay với Nhật nuôi dưỡng ý đồ đưa Cường Để đang sống lưu vong ở Nhật về Việt Nam làm vua thay thế Bảo Đại. Cường Để được các thế lực Công giáo chọn chỉ vì Cường Để là một tín đồ Công giáo. 

Nhiều trí thức chống Pháp bằng tư tưởng, gặp cánh phao Cường Để vội bám rịt lấy. Và trong số tất cả những người ủng hộ Cường Để tại Việt Nam chỉ có Ngô Đình Diệm là người đã từng có địa vị xã hội cao nhất. Ông ta trở thành lãnh tụ đương nhiên của phong trào ủng hộ Cường Để mà trụ sở chính đặt tại tư gia gia tộc Ngô Đình. Thay vì phải bôn ba như một nhà cách mạng thực thụ, ông Diệm chẳng làm gì ngoài việc an nhàn cư trú tại gia để cổ xuý phong trào hay nói cách khác, ông ta chỉ làm vai trò xúi giục. Chỉ có những đồng chí của ông mới thật sự hoạt động nằm gai nếm mật. Trong những cuộc “mâm trà chính sự” Nhu cũng ngứa miệng hùa theo. 

 Tuy Diệm cổ xuý bằng mồm nhưng Pháp không thể im lặng. Đầu năm 1944, Thượng thư Phạm Quỳnh cùng với mật thám Pháp tổ chức săn bắt hai anh em Diệm, Nhu. Nhờ sự trợ giúp của điệp viên Nhật cài vào hàng ngũ mật thám Pháp, Diệm biết tin trước đã nhanh chân trốn thoát. Riêng Khôi và Nhu bị bắt.

Tránh sự truy lùng của Pháp, Diệm phải ẩn mình tá túc trong nhà dòng Chúa Cứu Thế ở Huế (Gần sát nhà Ngô Đình Khôi) giả làm ông già nấu cháo heo. Đến Ngày 12/7/1944, Diệm phải nhờ Trung úy Kuga Michio - Hiến binh Nhật đưa vào Đà Nẵng. Từ Đà Nẵng, ông ta đáp phi cơ vào Sài Gòn tiếp tục trốn ở nhà thờ Dòng Chúa Cứu Thế ở Kỳ Đồng, Sài Gòn. Sau này, vào năm 1960 khi đã là Tổng thống Việt Nam Cộng Hoà, trong một lần viếng thăm nhà thờ Dòng Chúa Cứu Thế ở Đà Lạt, Diệm đã tặng 1 tháng lương tổng thống để tạ ơn cưu mang thuở trước.

Ông anh Ngô Đình Thục đang là giám mục Vĩnh Long nghe tin em bị nạn đã viết một lá thư van xin Toàn quyền Jean Decoux.

Lá thư được viết bằng Pháp ngữ:

“Tòa Truyền Giáo Vĩnh Long ngày 21 tháng 8 năm 1944
Vĩnh Long (Nam Kỳ)
Thưa Đô đốc
Một linh mục từ bổn Tòa được phái đi Sài Gòn để lo việc cho chủng viện vừa cho tôi biết rằng hai người em của tôi đang bị truy tố tại Huế. Vì đã lâu không nhận được tin tức gì từ Huế, tôi không biết là điều tôi được báo cáo có đúng sự thực hay không.

Tuy nhiên, nghĩ đến nỗi đau đớn và sự bất nhẫn rất đúng mà chắc là Đô đốc đã cảm thấy - nếu sự truy tố các em tôi là có thật, tôi vội viết thư này để bày tỏ với Đô đốc nỗi đau đớn lớn lao của tôi về việc này.
Nếu hoạt động của hai em tôi được chứng tỏ là có hại cho quyền lợi nước Pháp thì - với tư cách của một giám mục, của một người An Nam, và với tư cách là con của một gia đình mà phụ thân đã phục vụ nước Pháp ngay từ khi mới tới An Nam, và đã nhiều lần đưa mạng sống cho nước Pháp trong các cuộc hành quân mà cha tôi cầm đầu, dưới quyền của Nguyễn Thân, chống lại các kẻ nổi loạn do Phan Đình Phùng chỉ huy, tại Nghệ An và Hà Tĩnh – tôi, tự đáy lòng, không chấp nhận (hoạt động của các em tôi).
Thưa Đô đốc, tôi tuyên bố như vậy không phải với mục đích bảo toàn địa vị cá nhân của tôi: bởi vì nếu xét rằng cá nhân hèn mọn của tôi có thể phương hại đến quyền lợi của tôn giáo, tôi sẽ vui vẻ rời khỏi Tòa Giám Mục này ngay.

Lời tuyên bố của tôi chỉ có mục đích là tỏ cho Đô đốc thấy rằng lòng tin tưởng trìu mến của Đô đốc đã không đặt vào một kẻ bất xứng hay vô ơn.

Thưa Đô đốc, tôi chưa bao giờ tiếc là đã xa Huế như thế này. Giá có mặt ở đấy, thì tôi đã có thể khuyên răn các em tôi tốt hơn, và khi chuyện xẩy ra, tôi đã có thể chống lại các chủ đích của em tôi, nếu quả thật các em tôi có nghĩ đến những dự định có thể gây hại cho quyền lợi của nước Pháp.

Có thể tôi lầm, tuy nhiên, thưa Đô đốc, tôi xin thú thực là không tin – cho đến khi được chứng minh ngược lại - rằng các em tôi đã phản lại truyền thống của gia đình chúng tôi đến như thế, một gia đình đã tự mình gắn liền với nước Pháp từ lúc ban đầu, trong khi ông cha của những quan lại bây giờ hầu hết đều chống Pháp và chỉ quyết định thiên về Pháp khi thấy có lợi.

Ngay chính các em tôi đã từng liên tục đưa mạng sống ra vì nước Pháp trong cuộc nổi loạn của Cộng sản. Diệm, người em kế tôi, suýt đã phải ngã gục dưới những phát súng của một Hoa kiều Chợ Lớn được phái đến Phan Rang với mục đích hại Diệm, Phan Rang là nơi mà Diệm đã mãnh liệt chống giữ lối xâm nhập vào An Nam của các cán bộ Cộng sản từ Nam Kỳ phái đến.

Lẽ tất nhiên, sự tận tụy của các em tôi trong quá khứ không phải là điều nêu ra để làm cớ mà biện hộ cho hoạt động bất cẩn của họ ngày hôm nay, nếu sự bất cẩn này được chứng tỏ là điều đã gây nên tội. Tuy nhiên, tôi không nghĩ là tôi đã làm chuyện vô ích khi kêu gọi đến sự khoan hồng đầy xót thương của Đô đốc hầu xét với hảo ý trường hợp các em tôi. Đô đốc không phải là người chỉ xét đến hiện tại mà lại bỏ quên đi quá khứ. Tôi nêu ra điều này khi xét thấy rằng Thân phụ tôi là Ngô Đình Khả đã từng được vinh dự phục vụ nước Pháp dù sinh mạng bị hiểm nguy, và khi xét đến quá trình lâu dài của các em tôi đối với nước Pháp, mà không sợ phải hy sinh mạng sống của mình cho nước Pháp.

Thưa Đố đốc, một lần nữa bày tỏ với Đô đốc tất cả niềm đau đớn của tôi trong vụ này, tôi xin Đô đốc vui lòng nhận nơi đây lời kính chào trân trọng nhất của tôi.

Ký tên Ngô Đình Thục”.

Ngô Đình Thục 

Lá thư kể công của Ngô Đình Thục chưa đủ để Pháp tha tội phản nghịch của Diệm, Nhu. Thời điểm đó tình hình Pháp đang rối loạn, phe “Pháp tự do” của Charles de Gaulle đang tiến vào Paris.  Decoux đành phải đồng ý với đề nghị của Arnoux là tránh khiêu khích Nhật. Nhờ vậy, Diệm và Nhu thoát sự truy nã gắt gao. Dù không còn bị truy nã nữa nhưng Diệm vẫn không dám chường mặt ra. Đến cuối năm 1944, thấy Diệm vẫn chưa hết lo sợ bị Pháp bắt, Trung úy Kuga Michio giới thiệu cho Diệm vào ẩn nấp trong bệnh viện Chợ Quán – Nơi này đang được trưng dụng làm cơ sở quân sự của Nhật. 

 May mắn cho Diệm, ngày 9/3/1945 Nhật đảo chánh Pháp.

Tuy nhiên sau đảo chánh, Nhật thoả thuận với Pháp giữ Bảo Đại để lập Chính phủ. Cường Để trở nên lá bài thừa. Thế là Bảo Đại tiếp tục được làm vua một nước “độc lập trong Khối thịnh vượng chung Đông Á”.

Cuối năm 1944, khi chuẩn bị kế hoạch Meigo (9/03/1945 - 10/3/1945) để lật đổ chế độ thân Vichy Decoux, Nhật đã dự trù thủ tướng chính quyền thân Nhật là Diệm. Nhưng, Tư lệnh Quân đoàn 38, lực lượng chiếm đóng phòng thủ Đông Dương đang lay hoay đối phó với tình huống quân Đồng Minh sắp đổ bộ nên bỏ ngoài mọi toan tính về Chính trị. Ông Phạm Khắc Hoè - Đổng lý văn phòng Bảo Đại - đã thừa lệnh Bảo Đại soạn một bức thư nhờ đại sứ Nhật là Yokoyama gởi cho Diệm. Diệm trốn quá kỹ, không ai tìm ra. Tướng Tsuchihachi Yuitsu biết Diệm đang ẩn trú trong Chợ Quán cùng với đơn vị thuộc quyền của ông nhưng mối lo quân Đồng minh quan trọng hơn. Bảo Đại đành chọn đại Trần Trọng Kim - Một chí sỹ khác danh giá hơn.

Ngày 15/08/1945 Nhật đầu hàng quân Đồng minh. Bảo Đại thoái vị trao ấn tín cho Chính quyền Việt Minh. Diệm vỡ mộng. Ông xoay lưng với Nhật – Kẻ bại trận và quay ngoắt trở lại cầu cạnh Pháp. Qua ông anh Giám mục Ngô Đình Thục, Diệm bắt đầu tổ chức một nhóm thân Pháp để kiếm “ghế”.

Sau khi trao ấn tín cho Chính quyền Việt Minh, mặc cho đất nước rối ren, máu lửa, Bảo Đại thụ hưởng cảnh ăn chơi cùng một ả cave tại một khách sạn ở Hongkong. Lúc này sợ mất hẳn miếng mồi Đông Dương về tay Việt Minh, Pháp manh nha tái lập một Chính quyền sân khấu phường tuồng chịu sự quản lý của Pháp. Pháp cần một ai đó làm quốc trưởng thuê. Không ai có thể thủ vai chính trong vở tuồng này hiệu quả bằng vị vua cần tiền ăn chơi chứ không cần trị vì thiên hạ. Đó là vị vua thoái vị Bảo Đại. Trước những món tiền đáp ứng cho việc ăn chơi trác táng, ông ta nhanh chóng quên câu nói bất hủ của mình “thà làm dân một nước độc lập còn hơn làm vua một nước nô lệ”.

Song song với việc lập Bảo Đại đóng vai chính, Pháp còn phải chọn một số nhân vật thủ vai phụ. Đánh hơi được điều này, ngày 21/12/1947, sau khi thông cáo chung Hạ Long giữa Bảo Đại và Bollaert được ghi nhận, Diệm cùng nhóm Nguyễn Văn Xuân và Trần Văn Lý bay qua Hong Kong tìm gặp Bảo Đại. Tuy nhiên, Bảo Đại lộ vẻ không tin tưởng Diệm nữa và đuổi Diệm về Sài Gòn nghe ngóng tình hình. Thay vì về trở lại Sài Gòn ngay, Diệm bắt hơi Mỹ đang ngấp nghé Đông Dương nên ngày 24/12/1947, trong khi Bảo Đại sang Geneva, Diệm lén lút gặp George D. Hopper là tổng lãnh sự Mỹ tại Hong Kong. Hopper chẳng biết Diệm là ai nên tiếp đón hờ hững.

Tuy nhiên, nhờ tiếp xúc với Hopper, Diệm xác nhận được nguồn tin đáng giá: Mỹ sẽ giúp Pháp giữ quyền thống trị Việt Nam. Hồ hỡi, từ Hong Kong Diệm trở về Việt Nam cùng với người em là Ngô Đình Nhu bắt đầu xây dựng những nhóm ủng hộ Mỹ. Tại miền Bắc, ông ta tập họp những đồng chí cũ như Trần Trung Dung, Nguyễn Xuân Chữ, Nguyễn Đình Thuần. Tại miền Trung có Trần Văn Lý. Tại miền Nam, ông ta tập họp Nguyễn Phước Hậu, Bertin, Nguyễn Bửu, Trần Tử Hoàng…

Trong khi đó, Pháp cũng chẳng ưu ái một người “sớm đầu tối đánh” như Diệm nên đã chọn Nguyễn Văn Xuân làm thủ tướng. Một lần nữa, ông Diệm bị “chê”.

Cơ hội lớn cho anh em nhà Ngô Đình là ngày 25/5/1948, Hồng y Francis Spellman (Mỹ) viếng thăm Sài Gòn bất ngờ. Nghe tin, giám mục Ngô Đình Thục nài nỉ xin Tổng giám mục Sài Gòn lúc đó là Cassaigne cho tham dự buổi tiếp đón Spellman. Trong buổi tiếp đón này, Ngô Đình Thục hết lời quảng cáo tài năng của ông em Diệm. Cái mác “thượng thư” của Diệm được dịch sang tiếng Anh là “thủ tướng” đã khiến quan tâm. Spellman hứa sẽ quảng cáo Diệm cho giới chính khách Mỹ. Buổi tiếp đón này trở thanh sự khởi đầu của mối quan hệ giữa anh em Diệm với Chính quyền Mỹ và cũng là mối hoạ cho dân tộc Việt suốt hàng chục năm trời sau đó.

Hồng y Spellman nhá đèn xanh, khích lệ. Tháng 6/1948, Ngô Đình Thục tiến hành bảo trợ cho Trần Văn Lý thành lập Đảng Xã Hội Công Giáo ở miền Trung vào với điều kiện để Diệm làm đầu đảng. Diệm ngang xương trở thành lãnh tụ tối cao của đảng này. Tại Đà Lạt, Thục bảo trợ kinh phí cho Ngô Đình Nhu cùng nhóm Linh mục Parrell tụ họp nhân sự đầu tiên cho chủ thuyết “Nhân vị”. 

Giữa lúc này những vùng giải phóng của cộng sản Trung Quốc lan nhanh khiến các đồng minh của Pháp, Hoa Kỳ hoảng sợ. Hoa Kỳ nhanh chóng viện trợ kinh phí và khí tài quân sự cho Pháp nhằm “be bờ” làn sóng Cộng sản tại tiền đồn Việt Nam.

Tháng 4/1949, Bảo Đại về Đà Lạt. Bị Bảo Đại lẫn Pháp bỏ rơi, Diệm về Huế sống ở nhà Ngô Đình Cẩn trùm chăn chờ Mỹ mặc cho nhiều chí sỹ, thân hữu, đồng chí kêu gọi ra ủng hộ Bảo Đại. Diệm chờ thời đúng kiểu làm chính trị “xôi thịt”.